Sjenička konferencija – Deklaracija o vraćanju Sandžaka Bosni -

Sjenička konferencija

- Deklaracija o vraćanju Sandžaka Bosni -

U periodusandzak i bosna od 8 do 25 avgusta 1917. godine u Sjenici i drugim sandžačkim gradovima vršene su intenzivne i ozbiljne pripreme za održavanje konferencije najuglednijih Bošnjaka iz 12 srezova i gradova Sandžaka.

Konferencija je održana u Sjenici od 13 do 15. avgusta 1917. godine, na kojoj se raspravljalo o budućem statusu Bošnjaka, jer su uveliko vršene pripreme za stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, (kasnije preimenovana u Kraljevinu Jugoslaviju). U programu priprema za stvaranje Jugoslavije nije predviđena ravnopravnost bošnjačkog naroda, niti su oni projektom nove države tretirani.
Učesnici konferencije su, imajući to u vidu, kao i intenzivne progone i fizičke likvidacije Bošnjaka, te činjenicu da je Sandžak otrgnut od matice Bosne, odnosno da je već više od četiri godine bio okupiran i podjeljen između Srbije i Crne Gore, usvojili Deklaraciju o pripajanju Sandžaka Bosni i Hercegovini.
Tadašnje bošnjačko vođstvo je kao važno polazište za donošenje deklaracije imalo činjenicu, da je Austro-Ugarska bila najmoćnija i najuticajnija sila i praktično pod njenim uticajima su vršene transformacije, ne samo balkanskih, već i širih prostora. Istovremeno, učesnici konferencije su se pozivali i na to da, poslije Berlinskog kongresa pa nadalje, stav tadašnjih velikih sila, bio je da se neće dozvoliti okupacija i podjela Sandžaka između Srbije i Crne Gore. Ipak, Sandžak je u Balkanskim ratovima okupiran od strane pomenutih državica, koje su do tada bile neuporedivo manje po površini i koje su, na Berlinskom kongresu 1878. godine, bile priznate bez teritorije Sanžaka, Vojvodine i Južne Srbije. Zato u prvom stavu usvojene Deklaracije stoji: “Priključenje Bosni i Hercegovini naša je nepokolebljiva želja, istovremeno jedino razumno rješenje koje treba sprovesti do kraja”. Deklaracijom je predviđena i alternativa: “U slučaju da našim zahtjevima na koje mi imamo pravo, a nama možda iz nekih nepoznatih razloga ne može biti udovoljeno, mi tražimo samoupravljanje Sandžakom”.
U Deklaraciji se dalje kaže, da, ako se to ne ispuni, i ako se Sandžak ne izdvoji iz Srbije i Crne Gore, Bošnjaci će biti prinuđeni na iseljenje, a ta prinuda je najveća sramota i nepravda za civilizaciju. Na kraju, deklaracijom je predviđeno da se o svemu razgovara sa Zemaljskom vladom Bosne i Hercegovine. Učesnici konferencije su zahtijevali  izdvajanje Sandžaka iz Srbije i Crne Gore, navodeći razloge, među kojim posbno ističu da je “sasvim neprirodno otcijepiti Sandžak od Bosne, okupirati ga i podijeliti između Srbije i Crne Gore, a zna se da i “historijski i jezikom pripadamo Bosni, a ne Srbiji i Crnoj Gori”.

Treba podsjetiti da učesnici konferencije nisu na sjednici iznosili lične stavove, već su pripreme vršene i stavovi donijeti na sreskim nivoima, a da su ti stavovi bili apsolutno jedinstveni. Ilustracije radi navodimo primjer iz zapisnika sa sjednice opštine i grada Pljevalja od 08. avgusta 1917. godine, po kome njihov gradonačelnik, inače predsjedavajući ove konferencije, ima pravo da tamo može nastupati u ime grada, tačnije, da “Mehmed-paša Izet Bajrović dobija ovlaštenje u ime cjelokupnog građanstva Pljevalja, te što bude on učinio to su svi učinili i pristali”.
Od 25 učesnika, pored ostalih 8 su bili tadašnji gradonačelnici, jedan profesor, jedan ljekar i trojica uglednih trgovaca.
Potpisnici Deklaracije su bili: Mehmed Izet-paša Bajrović, gradonačelnik Pljevalja (bila su prisutna još tri delegata)  Riza-beg Muratbegović, gradonačelnik iz Novog Pazara, Murat-beg Hašimbegović, gradonačelnik iz Prijepolja (bio delegat i Husni ef. Jusufbegović), Sulejman ef. Šećeragić, gradonačelnik, Nova Varoš, Hilmi-beg Kajabegović, načelnik, Bijelo Polje, Duljko aga Ramusović, načelnik Berane, Ilijaz (ili Sulejman) ef. Ćatović, profesor, Rožaje, Jusuf-beg Hanizović, Tutin, Husein ef. Hasanbegović, Priboj, Rušid ef. Spahović, gradonačelnik, Sjenica, Osman-aga Dizdarević, Šahovići, Husein ef. Šahman, ljekar, Berane-Budim.
Ova Deklaracija je od strane tadašnjih vlasti okvalifikovana kao “izdajnička” i “antidržavna”, sa ciljem otcepljenja. Srpske vlasti su dio učesnika konferencije poubijale, neki su pobjegli iz Sandžaka, a dio preživjelih je pušten iz zatvora 17. januara 1921. godine. Najgore je prošao Hilmi beg Kajabegović, gradonačelnik iz Bijelog Polja. Sa još trojicom Bošnjaka ubijen je i isječen.
Pitanje statusa Sandžaka i položaja Bošnjaka je ostalo i danas otvoreno. Podsjetimo, ništave su odluke Londonske konferencije iz 1913, Versajske takođe, jer su anulirane Drugim svjetskim ratom, kao i odluke komunističke Jugoslavije koja je 1945. godine ukinula Sandžak, kao posebnu federalnu jedinicu, a Jugoslavija se raspala. Pitanje Sandžaka ni jednim međunarodno-pravnim dokumentom nije zatvoreno.
Realni zahtjevi Bošnjaka danas su uređenje Sandžaka kao moderne evropske prekogranične regije.

Azem Hajdarević
(Izvodi iz rukopisa)

Objavi na društvenim mrežama!